pod terminem "romantyzm" rozumiemy określony w czasie i przestrzeni prąd w dziejach naszej kultury, przypadający mniej więcej na lata 1750-1860 . wczesna faza romantyzmu, zwana też preromantyzmem, trwała od połowy xviii w., wchodząc po 1800 r. w okres romantyzmu dojrzałego, trwając do lat sześćdziesiątych xix w.
w sztuce romantyzm oznacza postawę ideową opartą na wierze w ludzki geniusz i szukającą ucieczki od najciekawszych teraźniejszości w odległych w czasie i przestrzeni cywilizacjach oraz w zwrocie do natury.
w plastyce postawa ta wyraziła się głównie w wielkiej swobodzie formalnej we wprowadzeniu nowej tematyki inspirowanej zarówno współczesnymi wydarzeniami, jak też dotychczasową historią ludzkości, w wysuwaniu na pierwszy plan indywidualności twórczej artysty.
około 1820 r., głównie we francji, romantycy zaczynają gwałtownie atakować klasyczne ideały dotychczasowego malarstwa. walka romantyków z klasykami rozgrywa się na trzech płaszczyznach: tematu, metody twórczej i formy artystycznej.
przemiany w tematyce malarstwa były dwojakiego rodzaju. pierwszy z nich polegał na kontynuowaniu starego sposobu ujmowania tematów i wypełnianiu go nową treścią, drugi na podejmowaniu tematów nowych, do tej pory w malarstwie nie znanych. scenom religijnym lub mitologicznym nadaje się teraz nową polityczno-społeczną treść. przestaje istnieć hierarchia tematów. jeden z romantyków wyznaje: "malujemy bogów i madonny, bohaterów i chłopów, tak jak budujemy po grecku, po bizantyjsku, po mauretańsku, gotycku, florencku a la renaissance, rokokowo".
w polsce wielką zasługą romantyzmu było wprowadzenie na szeroką skalę nowej tematyki. malarstwo starało się przedstawić przemiany społeczne zachodzące w życiu polskiego narodu oraz walki narodowowyzwoleńcze. tematem malarstwa rodzajowego stawało się życie nie tylko szlachty, lecz wszystkich warstw społecznych, a w szczególności stanu włościańskiego. wykształciło się również bardzo istotne dla naszej sztuki malarstwo batalistyczne oraz biegunowo różne, pełne nastroju malarstwo pejzażowe.
na pozycjach romantycznych znaleźli się uczniowie j.p.norblina: aleksander orłowski i michał płoński. orłowski łączył w swej twórczości bystrość obserwacji realisty z temperamentem romantyka. rysował bitwy, sceny rodzajowe, zabawy w karczmach, targi, zaprzęgi, traktując obrane przez siebie tematy bardzo wrażeniowo, rzucając je na papier swobodną kreską, podkreśloną niekiedy barwną plamą. tematyka rysunków i obrazów orłowskiego przeciwstawia się konwencjonalnym treściom zawartym w statycznych płótnach klasyków i jest wyrazem nowej postawy w malarstwie polskim.
najwybitniejszym malarzem romantyzmu polskiego był
piotr michałowski. posiadał wszechstronne wykształcenie, a malarstwo uprawiał nieco na uboczu swych licznych zajęć. w portretach najbliższej rodziny zawarł potężny ładunek prawdy psychologicznej (
portret córki na koniu), podobnie jak we wspaniałych studiach głów wieśniaków (np.
seńko) i
Żydów. w twórczości michałowskiego szczególnie godna uwagi jest seria obrazów przedstawiająca epopeję napoleońską, kreująca artystę na najwybitniejszego przedstawiciela naszego nurtu malarstwa batalistycznego (
samosierra).
michałowski był przy tym świetnym malarzem konia, tworzącym studia o niedoścignionej ekspresji, zwięzłości układu i anatomicznej poprawności.
w drugiej ćwierci xix w. wielką popularność zyskało malarstwo polskich "nazareńczyków", którzy zgodnie z założeniami swych niemieckich kolegów nawiązywali do gotyku, włoskiej sztuki xv w., rafaela. w polsce reprezentantem tego kierunku był
wojciech kornelli stattler; dał on swym programowym obrazie
machabeusze przykład łączenia treści religijnych, opartych na rafaelowskich kompozycjach, z oschłą, klasycyzującą formą.
spadkiem po romantyzmie był "historyzm". przejawił się on w twórczości wielu malarzy działających przed i po połowie xix w. najwybitniejszym przedstawicielem tego nurtu był józef simmler, któremu największą sławę przyniósł obraz smierć barbary radziwiłłówny.
romantyzm, wchodząc coraz częściej w powiązania z tendencjami realistycznymi, odżył z nową siłą w latach 1860-1870, spotęgowany duchem patriotyzmu w obliczu klęski powstania styczniowego.
szczególny wpływ na kształtowanie świadomości narodowej wywarła twórczość artura grottgera. o wartościach słynnych, wykonanych kredką cyklów grottgera decyduje zawarty w nich olbrzymi ładunek treściowy. kartony poświęcone warszawie przedpowstaniowej (
warszawa i i
warszawa ii), powstaniu styczniowemu (
polonia), powstaniu na litwie (
lituania) oraz wojnie (cykl
wojna) apelowały do patriotycznych uczuć polaków i utrwaliły się na lata całe w naszej wyobraźni.
równie sugestywne były wizje historii naszego narodu przekazane w monumentalnych obrazach
jana matejki. zawartość treściowa jego dzieł oraz metoda traktowania tematu historycznego każą w nim wszakże widzieć malarza przechodzącego na pozycje
realizmu.
romantyzm
bitwa pod samosierrą
machabeusze, 1844
smierć barbary radziwiłłówny, 1860
portret generała henryka dembińskiego, 1871
temat strony: malarstwo polskie
