webart: realizm

sztuce polskiej xix w., rozwijającej się w trudnych warunkach politycznej niewoli, przypadł ważki udział w kształtowaniu świadomości narodowej. uczestnicząc w europejskim nurcie przemian artystycznych zachowa ona swoistość procesu rozwojowego. ambicje zmierzające do unarodowienia sztuki, jej patriotyzm, mocne pierwiastki realizmu i szczególna przy tym popularność malarstwa historycznego mają swe podłoże w nie wygasających dążeniach narodowowyzwoleńczych.
druga połowa xix w. przyniesie prawdziwy rozkwit polskiego malarstwa. szereg wybitnych indywidualności tego okresu otwiera malarz scen historycznych i przede wszystkim znakomity portrecista henryk rodakowski.
artysta zdobył sobie rozgłos europejski i złoty medal i klasy za wystawiony w 1852 r. w salonie paryskim portret gen. dembińskiego.

biorąc pod uwagę, że ówczesna estetyka najwyżej ceniła malarstwo religijne i historyczne - traktując portret jako podrzędniejszy gatunek artystyczny - było to wyróżnienie zupełnie wyjątkowe. dzieło rodakowskiego wykraczało zresztą poza ramy zwykłaego portretu, urastając niemal do kategorii obrazu historycznego.
najwybitniejszy malarz francuskiego romantyzmu - eugene delacroix - uznał te obrazy za "prawdziwe arcdzieła". dorównują im świetnością: portret ojca z 1850, portret siostry z 1858 r., portret ciotki - babetty singer z 1862 r. czy portret pasierbicy - leonii bludhorn z 1871 r.

w malarstwie polskim, wraz z postępującą demokratyzacją społeczeństwa, pierwiastki realizmu będą manifestować się zarówno w portretach klasycysty antoniego brodowskiego, w ostrości obserwacyjnej preromantyka aleksandra orłowskiego, w kapitalnych wizerunkach chłopskich wielkiego romantyka piotra michałowskiego, jak i w mieszczańskich portretach bonawentury dąbrowskiego czy rodzajowych kompozycjach feliksa pęczarskiego. realizm rodakowskiego charakteryzujący, obok poczucia ładu i harmonii, osobistą postawę artysty był ukoronowaniem od dawna narastającego w malarstwie polskim nurtu, zbiegając się w czasie z manifestacją realizmu jako programu twórczego, którego rodakowski, chćby z racji swej pozycji towarzysko-społecznej, entuzjastą bynajmniej nie był. wyraźnie natomiast zaznaczy się nuta realizmu o społecznie krytycznych akcentach w usiłowaniu grona młodych malarzy, wychowanków warszawskiej szkoły sztuk pięknych, którzy w latach pięćdziesiątych xix w. zwracając się do ludu i natury, podejmą świadomą walkę o narodowe oblicze sztuki polskiej. wysiłki ich doprowadzają do otwarcia w warszawie pierwszej, stałej wystawy sztuki i założenia w 1860 r. towarzystwa zachęty sztuk pięknych. późniejszy znakomity pedagog i utalentowany pejzażysta wojciech gerson w realistycznych, choć nie wolnych jeszcze od śladów romantycznego sentymentalizmu kompozycjach, takich jak pogrzeb wiejski, pożegnanie z koniem czy dziewczyna bez dachu, współczuć będzie niedoli ludu. franciszek kostrzewski, popularny w drugiej połowie wieku karykaturzysta, autor kapitalnego - dzięki realistycznej obserwacji - cyrku na saskiej kępie, z trzeźwym krytycyzmem przedstawi scenę obrachunku robocizny. podobne cechy nosić będą prace, takie jak pogrzeb chłopski czy wiatr biednemu w oczy znakomitego pejzażysty józefa szermentowskiego.
pewne akcenty realizmu zawierać będą również romantyczne w swym liryzmie obrazy, takie jak czy ostatnia chudoba krakowskiego malarza biedoty wiejskiej, wrażliwego kolorysty aleksandra kotsisa.

z garstką warszawskich entuzjastów sztuki narodowej zwiąże na jakiś czas swe losy przybysz ze lwowa, młody prawnik, który umiejętności artystyczne zdobywał m.in. u piotra michałowskiego, nieporównany, pełen werwy obserwator życia szlacheckiego, malarz jeźdźca i konia - juliusz kossak.
wraz z potęgującą się wkońcu lat pięćdziesiątych falą patriotycznego napięcia wzrasta w kraju popularność malarstwa nawiązującego tematyką do narodowej przeszłości. w gorących chwilach przedpowstaniowych każde wystawione publicznie dzieło ukazujące swojską tradycję i obyczaj znajduje szczególnie silny oddźwięk, jest przyjmowane niemal jako polityczna aluzja. wystawiona w 1860 r. w towarzystwie zachęty sztuk pięknych w warszawie i spopularyzowana następnie w licznych reprodukcjach Śmierć barbary radziwiłłówny józefa simmlera będzie - jak pisze pamiętnikarz - "przedmiotem kultu", pierwsze zaś pokazane obrazy matejki staną się dla społeczeństwa "po prostu wstrząsem".

wraz z likwidacją w latach popowstaniowych wszelkich śladów autonomii politycznej i kulturalnej królestwa polskiego zamknięta została warszawska szkoła sztuk pięknych. uruchomiona jedynie tzw. klasa rysunkowa w zamierzeniu władz carskich miała mieć charakter skromnej szkółki raczej zawodowej niż artystycznej. jedynym przez wiele lat oparciem dla ruchu artystycznego pod zaborem carskim będzie towarzystwo zachęty sztuk pięknych.
wzrasta wśród społeczeństwa niepomiernie autorytet sztuki "wielkiej", malarstwa historycznego, aspirującego do przejęcia po poezji romantycznej roli duchowego przewodnika narodu i ambasadora polskości wobec świata.
czołową rolę odegrała tu twórczość jana matejki. w pierwszej fazie twórczości dzieła, takie jak stańczyk, kazanie skargi czy reytan były namiętnym oskarżeniem feudalnej magnackiej przeszłości. obrazy powstałe po 1870 r., jak batory pod pskowem, bitwa pod grunwaldem czy hołd pruski, sławiły czyny oręża polskiego; podobnie jak niebawem trylogia sienkiewicza służyć miała "pokrzepieniu serc".
obok obrazów historycznych był matejko autorem wielu niezwykle sygestywnych portretów, m.in. uderzającego swym realizmem portretu własnego z 1893 r., oraz polichromii ściennej w kościele mariackim w krakowie.

po 1870 r., gdy w krakowskiej pracowni matejki powstawały wielkie płótna przypominające chwile dawnej, narodowej świetności - do szczytowych osiągnięć dochodziło rozwijające się na gruncie warszawskim realistyczne malarstwo rodzajowo-krajobrazowe.
równocześnie w opozycji do zachowawczej, konwencjonalnej krytyki kształtowała się tu estetyka dojrzałego, obiektywnego realizmu. znajdzie ona swój najpełniejszy wyraz w zamykającej zwycięsko kilkunastoletnie zmagania o realizm kampanii polemicznej na łamach warszawskiego tygodnika ilustrowanego "wędrowiec".
wokół "wędrowca", wychodzącego początkowo jako czasopismo geograficzno-podróżnicze, skupiła się w owym czasie garstka postępowych pisarzy, publicystów i krytyków z nakłowskim, chmielowskim, prusem, dygasińskim i sygietyńskim na czele. z "wędrowcem" związało się również wielu młodych malarzy i rysowników zasilając tygodnik swymi ilustracjami: stanisław witkiewicz, antoni piotrowski, aleksander gierymski, władysław podkowiński, stanisław masłowski i inni. Łączyła ich przyjaźń i wspólne zainteresowania twórcze z józefem chełmońskim. realizm okaże się w malarstwie polskim kierunkiem szczególnie żywotnym. Łamiąc się z przenikającymi do sztuki polskiej prądami impresjonizmu, kształtować będzie twórczość leona wyczółkowskiego i juliana fałata. wpływy jego sięgną xx w., m.in. w malarstwie stanisława lentza, bliskim tradycjom dawnej sztuki holenderskiej.

strona główna

strona wyżej

bibliografia

temat strony: malarstwo polskie
stworzono: 25 listopada 1998
aktualizowano: 25 listopada 1998
opracował: jacek kopeć