webart: oświecenie

okres oświecenia odpowiada w polsce panowaniu stanisława augusta poniatowskiego (1764-1795), choć tradycje bezpośrednie jego kultury trwały do początków xix w. w tym czasie nowe idee, nowe postawy społeczne i jednostkowe, nowa myśl i nowy stosunek do świata znalazły wyraz w sztuce pozbawionej jednolitego oblicza stylowego. o ile więc możemy mówić o sztuce polskiej ubiegłych epok jako o sztuce romańskiej, gotyckiej, renesansowej czy barokowej, bo kulturze tych epok odpowiadał określony styl, w tym przypadku musimy porzucić taką terminologię i mówić tylko o sztuce polskiej okresu oświecenia.

klasycyzm jest w okresie oświecenia nurtem "prowadzącym", ale w pełni ukształtowanym jedynie w architekturze. pełny jego triumf, podporządkowanie sobie wszystkich dziedzin sztuki nastąpi w polsce wtedy, gdy zakończy się okres oświecenia w dobie królestwa kongresowego. nawet w architekturze barok za czasów stanisława augusta ustępował mu miejsca powoli i z oporami, a w rzeźbie i w malarstwie w ogóle nie pozwolił mu zadominować. odbywa te style - barok i klasycyzm - współżyły z sobą w czasach polskiego oświecenia niemal bez akcentów walki, bez programowego usuwania starego przez nowe, jakie właściwe było dla niemiec, włoch czy francji.
przejdźmy od spraw ogólnych do konkretnego przykładu obrazującego początkowy rozwój sztuki za czasów ostatniego polskiego króla i zarazem charakter jego mecenasowskiej działalności. od chwili swego wstąpienia na tron do początku lat siedemdziesiątych xviii w z wielkim nakładem kosztów realizuje stanisław august przebudowę zamku w ujazdowie na swą prywatną rezydencję. zmobilizował w tym celu cały swój dwór artystyczny, który właściwie wówczas kształtował spośród twórców przejętych po swym poprzedniku. byli to: pierwszy architekt królewski jakub fontana, oraz pomagający mu dominik merlini i efraim schroeger; malarze jan pillement, antoni smuglewicz, marcello bacciarelli i bernardo bellotto, zwany canaletto.

z mecenatem stanisława augusta poniatowskiego związana jest ściśle postać bacciarellego. zatrudniony jako pierwszy malarz nadworny niemal od początku panowania króla stał się z biegiem lat jego doradcą w sprawach artystycznych, od lat osiemdziesiątych - jako dyrektor generalny budowli królewskich - jego prawą ręką w realizacji i koordynacji zamierzeń, jego - używając współczesnego terminu - ministrem sztuki. w swoim najważniejszym autoportrecie przedstawił się w konfederatce; jest to pełny wyraz całkowitego spolszczenia się tego włocha, nobilitowanego przez sejm.
bez porównania wybitniejszym od bacciarellego był canaletto; choć nie miał tytułu pierwszego malarza nadwornego. o ile tamten znaczy wiele w sztuce polskiej, o tyle canaletto jest artystą wybitnym w skali europejskiej. u nas malarz ten jest słynny prawie wyłącznie jako wierny odtwórca wyglądu warszawy stanisławowskiej i życia jaj mieszkańców oraz jako artysta, którego spuścizna przyczyniła się do odbudowy zabytkowych dzielnic stolicy po ostatniej wojnie.
obrazy canaletta są zarazem nadzwyczaj wybitnymi dziełami sztuki, a ich harmonijny zestrój barw wywodzi się z tradycji renesansowego malarstwa weneckiego. canaletto wyczuwał jak rzadko który malarz swej epoki harmonię zestawień barwnych i grę światła i cienia. w obrazach canaletta do 1780 r. (data śmierci artysty) i później, w akwarelach jego kontynuatora, "gabinetowego" rysownika królewskiego - zygmunta vogla, znalazła odzwierciedlenie architektura warszawy epoki oświecenia, a także i przemiany jakie w niej następowały z biegiem lat panowania stanisława augusta. na obrazach canaletta pokazywana jest jeszcze stolica barokowa, a główne akcenty tych płócien to pałace i kościoły z xvii i pierwszej połowy xviii w. rzadko pojawiają się na nich budowle w nowym klasycystycznym stylu, do śmierci canaletta nie było ich jeszcze w warszawie zbyt wiele.

na obrazie widok ulicy miodowej pokazał canaletto pałac teppera, gmach klasycystyczny, stylistycznie wcześniejszy, ale nowoczesny na swą epokę ze względu na spełnianą funkcję.
vogel pokazuje w swych akwarelach znacznie więcej spośród tych budowli warszawskich w nowym stylu, które po 1780 r. zaczynały coraz silniej zaznaczać się w wyglądzie warszawy: ukończony już kościół ewangelicki, ustrojony kolumnowymi portykami budynki teatru narodowego na placu krasińskich, przebudowany na koszary w latach 1784-1791 przez architekta stanisława zawadzkiego zamek ujazdowski.
malarstwo okresu panowania stanisława augusta stanowi problem o wiele bardziej złożony, ale i tu nie można jeszcze mówić o jakimkolwiek triumfie klasycyzmu. trwanie malarstwa barokowego - czego wyrazem była omówiona już twórczość bacciarellego i canaletta - znaczyło swym piętnem także sztukę innych artystów, w kilku nurtach malarstwa charakterystycznych dla omawianej epoki. w okresie oświecenia nadal bujnie rozwija się portret sarmacki, typowy przejaw kultury baroku w polsce; dla szlachty prowincjonalnej, dla arystokratów o bardziej tradycyjnych poglądach wędrowni artyści malują nadal ich wizerunki, tak oryginalne w wyrazie i formie. takimi byli: krzysztof radziwiłłowski, czynny około 1780 r. na podolu, konstanty aleksandrowicz, przebywający w tym czasie m.in. na dworze t.czackiego w porycku na litwie i w warszawie, zwłaszcza józef faworski rozwijający swą twórczość w latach 1790-1805 w warszawie, na mazowszu i w wielkopolsce.

z inicjatywy czartoryskich przybył do polski w 1774 r. trzeci z najwybitniejszych malarzy, obok bacciarellego i canaletta, jacy działali w epoce stanisława augusta - francuz jan piotr norblin de la gourdaine (1745-1830). okres swego pobytu u nas dzielił między powązki, podwarszawską rezydencję ramantyczną czartoryskich, którą przyozdabiał, warszawę, gdzie pozostawał w luźnych - co prawda - kontaktach z królem oraz puławy, gdzie jego działalność rozwijała się głównie na przełomie xviii i xix w. pracował także dla heleny radziwiłłowej w arkadii.
siła norblina leżała w dosadności i żywości przedstawienia człowieka i rodzajowej sceny. choć przed norblinem młody malarz polski józef wall próbował już tej tematyki, oddziaływanie norblina i jego znaczenie dla przekazania przyszłemu rozwojowi sztuki polskiej tych nowych tematów było bez porównania większe. przyczynił się do tego autoportret artysty i jego prywatna działalność pedagogiczna prowadzona pod koniec stulecia w warszawie. korzystali z jego nauk młodzi artyści polscy, z których najwybitniejsi byli aleksander orłowski i michał płoński.