webart: klasycyzm

sztuka polska drugiej połowy xviii i początku xix w. nie daje się określić jednym terminem stylowym, który by objął bez reszty różnorodność i złożoność zjawisk artystycznych tego okresu. na pełny obraz ówczesnej sztuki polskiej składają się rozmaite odmiany i tendencje artystyczne, które tworzą nurty rozwijające się równolegle. silny jest jeszcze nurt późnobarokowy, na prowincji w dekoracji wnętrz kościelnych w dalszym ciągu trwa rokoko. coraz widoczniej jednak formy barokowe zaczynają ustępować, coraz potężniejszy staje się nurt klasycystyczny, obejmujący niemal całą sztukę polską drugiej połowy xviii w. początkowo jeszcze silnie zabarwiony barokiem i stąd często nazywany klasycyzmem barokowym, bliżej lat osiemdziesiątych xviii w. nabiera coraz większej dyscypliny formalnej, aby w końcu zatracić całkowicie reminiscencje barokowe.
malarstwo klasycystyczne podejmowało najchętniej treści patriotyczne i tematykę czerpaną z historii i mitologii rzymskiej lub greckiej. w zakresie formy realizowano winckelmanowską zasadę piękna, dla której ideałem była rzeźba antyczny. rysunek odgrywał najpoważniejszą rolę w owych statycznych kompozycjach, a koloryt ograniczony do tonów lokalnych i reliefowy modelunek miały go tylko podkreślić.
malarstwo klasycystyczne rozwijało się w polsce w dwóch zasadniczych etapach. pierwszy z nich - to okres oświecenia, lata panowania stanisława augusta. etapem drugim były czasy porozbiorowe, m.in. księstwa warszawskiego i królestwa kongresowego.
tendencje rozwojowe polskiego malarstwa klasycystycznego przebiegały na ogół zgodnie z linią rozwojową sztuki zachodnioeuropejskiej. z wielkiej liczby twórców, na ogół anonimowych, wybija się kilka indywidualności, np. konstanty aleksandrowicz (portret ks. karola radziwiłła, ok. 1785) i józef faworski (portret wiktorii madalińskiej).

malarstwo oficjalne reprezentowali artyści działający w bezpośredniej styczności z dworem stanisława augusta. byli to początkowo wyłącznie artyści obcy - głównie włosi i francuzi: jean pillemant - malarz dekoracyjny, projektujący również ornamenty do dzieł sztuki zdobniczej, jan bogumił plersch - autor wybitnych iluzjonistycznych malowideł w pomarańczarni w warszawskich Łazienkach, a przede wszystkim pierwszy oficjalny malarz króla - marcello bacciarelli i najważniejszy dla przyszłego rozwoju malarstwa polskiego - bernardo bellotto zwany canaletto.
do malarzy zrywających z tradycją baroku, a przyjmujących coraz częściej nowe klasyczne reguły, należeli uczniowie bacciarellego: józef wall i kazimierz wojniakowski. szczególnie w portretach malowanych przez wojniakowskiego przejawia się tak charakterystyczny dla malarstwa klasycystycznego przedmiotowy stosunek do modela, wolny od idealizowania i czułostkowości.