webart: impresjonizm

w roku 1889, roku stulecia rewolucji francuskiej, otwarta została w paryżu wystawa powszechna, której wizytówką budzącą ogólny podziw była żelazna konstrukcja wieży inżyniera eiffla wzniesionej z tej okazji. istotnym działem ogromnej imprezy były wystawy sztuki francuskiej i obcej, którym towarzyszyły organizowane w galeriach liczne pokazy indywidualne. w czerwcu 1998, w galerie george petit, otwarta została m.in. wystawa obrazów claude moneta, prezentująca dorobek artysty z ostatnich 20 lat (ok. 140 płócien). wystawę moneta obejrzeli przebywający podówczas w paryżu dwaj młodzi artyści warszawscy, józef pankiewicz i władysław podkowiński. ekspozycja moneta stała się dla nich momentem decydującym o ich dalszej drodze twórczej. po powrocie do warszawy, artyści zaprezentowali swój dorobek wystawiając w styczniu 1890 roku w salonie krywulta w hotelu europejskim oraz w marcu w salach towarzystwa zachęty sztuk pięknych, gdzie pankiewicz zaprezentował targ na kwiaty krytyka tych pokazów, przede wszystkim targu na kwiaty, spowodowała nie dopuszczenie następnych obrazów impresjonistycznych na salony zachęty. rozgorzała wówczas trwająca kilka lat szeroka dyskusja prasowa, w której zabrali głos niemal wszyscy krytycy tego czasu.
pośród licznych, początkowo negatywnych głosów nie brakło i zwolenników impresjonizmu, z różnych zresztą pozycji, odkryte przezeń nowe możliwości interpretowania świata.

znaczenie altany dla rozwoju świadomości malarskiej pankiewicza potwierdzają wyraźnie z nią analogie pierwszego polskiego obrazu, w którym świadomie zastosowano środki impresjonistyczne, a mianowicie targu na kwiaty. obraz ten pokazuje uliczkę między pełnymi kwiatów straganami, po której na pierwszym planie przechadzają się dwie kobiety; w głębi zamyka przestrzeń kolumnada kościoła Św. magdaleny. analogie z altaną występują zarówno w koncepcji płótna, łączącego plenerową kompozycję figuralną z motywem przejrzystego, otwartego na działanie światła wnętrza (u gierymskiego ażurowej ścianki altany, u pankiewicza przezroczystych dachów straganów), jak również w linearnej perspektywie alejki biegnącej ukośnie w prawo.
po szoku spowodowanym nowościami zjawiska (pierwsza wzmianka o impresjonizmie pojawiła sią w prasie w 1883 r. z okazji wystawy pośmiertnej moneta, później, aż do opublikowania na łamach "tygodnika ilustrowanego" 15 iii 1890 r. recenzji czesława jankowskiego z pierwszego pokazu pankiewicza i podkowińskiego, panowała właściwie cisz) - zaczęto negatywnie lub przychylnie, ale stosunkowo wnikliwie analizować powstające dzieła.
w 1892 r., kiedy pankiewicz wchodzi w okres modernistyczny, podkowiński prezentuje swoje prace na indywidualnej, największej w dziejach impresjonizmu warszawskiego wystawie w salach zachęty.

ekspozycja obejmowała 20 obrazów, m.in. spotkanie, mokrą wieś, dzieci w ogrodzie, sad w chrzesnem i mokrej wsi. "gwoździem " wystawy stł się jednak obraz nieimpresjonistyczny - podkowiński zademonstrował rozpoczętą w 1891 r., poprzedzoną szeregiem szkiców kompozycję fantastyczną taniec szkieletów. przedstawiła ona widmowy krąg nagich kobiet wirujących w uściskach kościotrupów i - jak na impresjonistę przystało - malarz utrzymał ją w żółto-fioletowym kolorze. taniec sygnalizował w malarstwie podkowińskiego zapoczątkowane już w 1890 r. narastanie nurtu symbolicznego, którego kulminacyjnym dziełem stał się następnie szał uniesień.

rok 1893 przynosi jeszcze jedno znamienne wydarzenie: mistrz naturalistycznej szkoły warszawskiej aleksander gierymski, przebywający - po wyjeździe z warszawy w 1888 r. i po pobycie w monachium - od 1890 r. w paryżu, maluje impresjonistyczną kompozycję wieczór nad sekwaną. później nieco, po powrocie do krakowa, stworzy (1894/95) chłopca ze snopem zboża - i tym samym zajmuje w dziejach polskiego impresjonizmu miejsce nie tylko prekursor, ale również współtwórcy.
ze śmiercią podkowińskiego kończy się krótki okres impresjonizmu w warszawie. i chociaż moda malowania impresjonistycznego opanowała już wtedy na dobre pracownie malarskie, w warszawie po 1895 r. nie było żadnych poważniejszych dokonań. dwaj najznakomitsi kombatanci impresjonizmu: józef pankiewicz i leon wyczółkowski wyjeżdżają do krakowa.
wszakże wielka fala zainteresowania impresjonizmem podnosi się w krakowie dopiero po 1895 r., kiedy to po fałatowskiej reformie szkoły sztuk pięknych, z nową kadrą profesorską (wśród której znalazł się wyczółkowski i bliski impresjonizmowi w swoisty sposób jan stanisławski), stała się ta uczelnia centrum nowej sztuki polskiej. najszerzej wykorzystano środki impresjonizmu w malarstwie krajobrazowym w momencie, kiedy studenci nowej katedry pejzażu pod kierunkiem profesora jana stanisławskiego wyszli w plener, tworząc następnie "szkołę stanisławskiego".