webart: gotyk

dzieje sztuki gotyckiej w polsce są ujęte trzema okresami. pierwszy obejmuje lata 1240-1300, drugi 1300-1450, a ostatni 1450-1520. w pierwszym okresie przełamywały się i współistniały obok siebie formy romańskie i gotyckie, dopiero po 1300 r. obserwujemy duże nasilenie działalności artystycznej, szczególnie w architekturze i rzeźbie. w okresie późnogotyckim dominuje malarstwo i rzeźba, bujnie rozwija się detal architektoniczny. w budownictwie kontynuowano drogę rozwojową wytyczoną przez wiek xiv. okres ten zamyka 1520 r., kiedy rozpoczęto budowę kaplicy zygmuntowskiej na wawelu, dzieła w pełni dojrzałego renesansu.
z dwóch początkowych okresów sztuki gotyckiej pozostało z malarstwa polskiego niewiele zabytków, natomiast z okresu trzeciego - kilkaset dzieł. gotyk w malarstwie ściennym pojawił się na Śląsku około 1300 r., w małopolsce, wielkopolsce i na pomorzu w pół wieku później. podobnie w malarstwie sztalugowym, zachowane zabytki reprezentujące styl gotycki występują na Śląsku około 1360 r., a w innych dzielnicach pojawiają się dopiero przed 1400 r.

do wczesnych przykładów malarstwa ściennego należy polichromia kościoła Św. jana w gnieźnie, wykonana w latach 1350-1360. malowidła na ścianach i na sklepieniu, przedstawiające sceny maryjne i postacie świętych, utrzymane są w tonacji szarozielonej, kontrastującej z czerwienią nie tynkowanego muru. freski kościoła cysterskiego w lądzie nad wartą namalowane około 1370 r. na zamówienie wierzbięty z paniewic łączą treści religijne i uniwersalne z aktualnymi ideami politycznymi.

bogaty treściowo cykl malarski o wysokiej wartości artystycznej przedstawiają malowidła w kościele Św. jana w toruniu i w toruńskim kościele marii panny oraz w małujowicach na Śląsku z lat 1370-1380.
w końcu xiv w. panuje międzynarodowy styl dworski, cechujący się światłocieniem, prawie przestrzennym modelunkiem wysmukłych figur o miękko drapowanych, sutych szatach. jest to styl idealistyczny i liryczny, przeszczepiony do nas z czech, który przetrwał w malarstwie sztalugowym prawie do połowy xv w. dobrymi reprezentantami tego stylu są: wspaniały poliptyk z koronacją marii w scenie głównej z kaplicy zamkowej w grudziądzu (około 1400 r.) oraz małopolski tryptyk z ptaszkowej (lata 1430-1440).

ołtarz Św. barbary z 1447 r., penaptyk ufundowany dla wrocławskiego kościoła Św. barbary, jako pierwsze dzieło w malarstwie polskim nosi cechy stylu "łamanego". scena środkowa ma poprawną budowę perspektywiczną osiągniętą przede wszystkim przez znakomite uformowanie postaci modelowanych światłem.

do wybitniejszych dzieł tego okresu należą trzy wielkie ołtarze, których twórcy działali w krakowie. pierwszy z nich to poliptyk z kościoła dominikanów w krakowie wykonany po 1460 r. i przedstawiający wyjątkowo obszerny cykl obrazów z życia marii i chrystusa. scenom z życia chrystusa poświęcony jest poliptyk z kościoła augustianów w krakowie, dzieło miejscowego malarza i snycerza mikołaja haberschracka, wykonany około 1470 r.

doniosłym wydarzeniem w rozwoju malarstwa polskiego jest ołtarz ze sceną zaśnięcia marii znajdujący się w bodzentynie - dzieło marcina czarnego z 1508 r. spotykamy tu pierwsze w sztuce polskiej , bezspornie portretowe przedstawienie fundatora, biskupa jana konarskiego, klęczącego u stóp marii w scenie środkowej.
na pomorzu wytworzyła się odrębna szkoła malarska oparta na silnych związkach artystycznych z miastami północnoniemieckimi i z niderlandami. do czołowych dzieł malarstwa gdańskiego należą dwa ołtarze ufundowane w latach 1480-1490 do kościoła panny marii przez patrycjuszowską rodzinę ferberów oraz ołtarz jerozolimski z lat 1497-1500.

równolegle do malarstwa ściennego i tablicowego rozwijało się w polsce malarstwo miniaturowe. wczesną fazę gotyku reprezentuje dekoracja ewangeliarza krakowskiego z lat 1330-1340, a do najcenniejszych zabytków tej dziedziny malarstwa należą: psałterz floriański królowej jadwigi (ok. 1400 r.), antyfonarz adama z będkowa z lat 1451-1457 i czterotomowy graduał łęczycki z 1467 r. duży zespół dzieł z przełomu gotyku i renesansu wydała krakowska szkoła miniatorska, żywo rozwijająca się od końca xv w.