webart: barok

wyróżniamy trzy fazy rozwojowe sztuki barokowej w polsce - barok wczesny, dojrzały i późny. terminem wczesnego baroku określamy nurt, który w architekturze pojawia się pod koniec xvi w., a w innych dziedzinach sztuki z biegiem pierwszej połowy xvii w., i który współżyje aż po połowę tego wieku ze sztuką późnorenesansową i od niej pochodną. barok dojrzały obejmuje okres xvii do początków xviii w., późny - od początku do trzeciej ćwierci xviii w.
po świeckiej sztuce odrodzenia nastąpiła więc sztuka barokowa przeniknięta silnie duchem kontrreformacji. liczne fundacje kościelne, jakie wówczas realizowano, wyrażały tę zmianę światopoglądową, a zarazem społeczną i polityczną. jak wiemy w xvii w. w polsce traci się mieszczaństwo, wzrasta niebywale w potęgę magnateria. ona to głównie podejmuje inicjatywę wspierania kościoła i zakonów w ich programie kontrreformacyjnym.
wzorując się na królu magnaci budują w warszawie okazałe pałace, np. kanclerz koronny jarzy ossoliński (1641) i hetman stanisław koniecpolski (1643). najwspanialszym z tych pałaców była zniszczona w czasie wojen szwedzkich rezydencja marszałka nadwornego, adama kazanowskiego, na krakowskim przedmieściu (1637-1643). charakteryzowały się te budowle zwartością brył z alkierzami w narożach.

w roku 1600 przybył do krakowa młody malarz włoski tomasz dolabella, osiadł tu i zorganizował warsztat malarski z coraz liczniejszym gronem współpracowników i uczniów. działał nieprzerwanie do 1650 r. jako malarz nadworny kolejnych królów: zygmunta iii, władysława iv i jana kazimierza. jego działalność przypada więc dokładnie na pierwszą połowę xvii w. poza dworem dolabella pracował dla magnaterii, kościoła i zakonów. dla dworu i arystokracji malował sceny historyczne, głównie z wydarzeń aktualnych, np. zygmunt iii pod smoleńskiem czy namalowane dla pałacu kieleckiego na zamówienie biskupa zadzika plafony przedstawiające audiencję u władysława iv i sąd nad arianami (1641); do tej samej tematyki należały i sceny batalistyczne. do kościołów i klasztorów dostarczał dolabella obrazy religijne, często ujęte jako cykle: obrazy z życia św. jacka w kaplicy krakowskiego kościoła dominikanów (1619-1625) lub sceny z żywota świętych w kaplicach kościoła kamedułów na bielanach pod krakowem (po 1623).
w większych miastach na całym obszarze polski istniały w pierwszej połowie xvii w. pracownie malarskie, głównie cechowe, w których wykonywano obrazy religijne; zapotrzebowanie - równoległe do ożywionego rozwoju budownictwa sakralnego - było na nie było bardzo duże i stale wzrastało.
spośród wybitniejszych czy bardziej znanych artystów wymienić warto działającego w wielkopolsce krzysztofa buguszewskiego, znanego przede wszystkim z dwóch wielkich obrazów w katedrze poznańskiej: Św. marcin (1628) i niebieskie jeruzalem (ok. 1630). tłumne kompozycje uporządkowane są tu w sfery. wprowadzone do scen realiów współczesnych artyście, a nawet nadawanie im rysów portretowych - m.in. zygmunta iii i władysława iv - jest wyrazem tendencji do "aktualizacji", właściwej polskiemu malarstwu barokowemu.
poza malarstwem religijnym i historycznym rozwija się bujnie w pierwszej połowie xvii w. malarstwo portretowe. wyróżnić można w nim dwa zasadnicze nurty: kosmopolityczny i rodzinny. pierwszy reprezentuje najlepiej twórczość daniela schultza (1615-1683), artysty gdańskiego, który swe wysokie wykształcenie fachowe zawdzięczał m.in. pobytowi w niderlandach. w roku 1649 został malarzem nadwornym jana kazimierza, później był w służbie michała korybuta i jana ii. jego portret jana kazimierza uderza dojrzałym indywidualnym stylem, wytwornością malarskiego rzemiosła i siłą psychologicznej charakterystyki.
najcharakterystyczniejszym zjawiskiem kulturalno-artystycznym w polsce w ostatniej ćwierci xvii w. jest mecenat króla jana iii sobieskiego; głównym ośrodkiem i zarazem główną realizacją tego mecenatu była rezydencja monarchy w wilanowie pod warszawą. w wilanowie głównym rzecznikiem wpływów francuskich był claude callot (bawiący zresztą w polsce od 1666), zręczny malarz scen alegorycznych i dekoracyjnych, m.in. znajdującej się w komnacie pałacu wilanowskiego znanej jutrzenki z postacią królowej. w latach 1695-1697 bawił też w polsce wybitny malarz francuski francois desportes i mniej od niego uzdolniony henri gascar, domniemany autor portretu rodziny jana iii znajdującego się w wilanowie. dla króla pracuje i wykonuje w wilanowie malowidła ścienne michelangelo palloni.

ostatnia faza rozwoju sztuki barokowej w polsce odpowiada panowaniu augusta ii i augusta iii. obaj królowie byli wybitnymi mecenasami sztuki, inicjatorami przedsięwzięć architektonicznych, rzeźbiarskich, malarskich oraz kolekcjonerami. w omawianym okresie sztuki późnobarokowej bujnie rozwija się iluzjonistyczne malarstwo ścienne i sklepienne. zespoły artystyczne, kierowane często przez wybitnych twórców, ogarniają siecią swej działalności cały kraj. pracują głównie dla nowo wznoszonych kościołów, których liczba stale wzrasta, a których wnętrza odpowiednio do stylu i mody dekorowane są malowidłami. wśród wspomnianych malarzy jest wielu polaków. styl, który reprezentował na przełomie stuleci palloni, staje się teraz - zgodnie z ogólnymi przemianami sposobów ujęcia formy - bardziej dynamiczny, swobodny lżejszy, czasem nawet i skomplikowany, a z biegiem dziesięcioleci ujawnia się w nim coraz bardziej dekoracyjność o motywach rokokowych. ośrodki tego malarstwa są rozrzucone po całym kraju. należy do nich Śląsk, gdzie działa nadzwyczaj wybitny mistrz miejscowy, michał leopold willman, a poza nim carlo carlone i kosma damian asam, autor polichromii w kościele na legnickim polu, przedstawiający m.in. historię henryka pobożnego. w wielkopolsce malują polichromię wnętrz kościelnych adam swach i jerzy neunhertz. z malarzy czynnych w małopolsce należy wymienić andrzeja radwańskiego (polichromia kościoła w jędrzejowie) i michała popławskiego. w polsce środkowej działa walenty Żebrowski, na lubelszczyźnie - stanisław dębicki, na podlesiu - józef hubl. najwybitniejszym przedstawicielem tego typu malarstwa w końcowej fazie baroku jest stanisław stroiński, autor licznych zespołów malarskich - głównie w małopolsce wschodniej.
obraz w dziedzinie malarstwa sztalugowego jest o wiele bardziej złożony. ogólnie można w nim wyróżnić dwie tendencje: malarstwo oparte na solidnych podstawach rzemiosła, reprezentowanego zarówno przez malarzy obcych działających w polsce, jak i przez polaków i wypowiadającego się przez różną tematykę oraz malarstwa rodzimego, uprawianego głównie przez polaków, stanowiącego dalsze ogniwo w rozwoju portretu szlacheckiego. istniała duża grupa malarzy dworskich, pracujących zarówno dla obu sasów, głównie w warszawie, jak i dla magnaterii także i na prowincji. byli wśród nich: czasowo tylko bawiący w polsce malarz obu sasów, francuz louis do silvestre (1675-1769), autor reprezentacyjnych portretów barokowych, oraz sylwester mirys i węgier adam manycki, również głównie portreciści. obrazy religijne w stylu późnego baroku włoskiego malował szymon czechowicz (1689-1775), wykształcony w rzymie, rozwijający szeroką działalność w całej polsce. i na odwrót, w rzymie w połowie xviii w. zdobył uznanie polak tadeusz konicz (kuntze, 1733-1793), malarz od czechowicza wybitniejszy, działający na przełomie baroku i klasycyzmu.