webart: matejko, jan

matejko, jan (ur. 1836 kraków, zm. 1893 kraków)
jan matejko uczył się malarstwa w krakowskiej szkole sztuk pięknych kierowanej przez stattlera i Łuszczkiewicza; krótko przebywał w monachium u hermana anschutza i w wiedniu u chrystiana rubena. od roku 1860 mieszkał w krakowie, gdzie w roku 1873 objął dyrekcję szkoły sztuk pięknych. poznał pobieżnie paryż, konstantynopol i włochy, które może najsilniej zaważyły na jego dojrzałej twórczości.
do niedawna pod względem ideowego znaczenia dzieliło się twórczość artysty na dwa główne okresy: krótkotrwały, wczesny, do czasów wykonania w roku 1869 obrazu unia lubelska, i dojrzały, ciągnący się przez lat z górą dwadzieścia, zakończony dopiero śmiercią mistrza. w pierwszym okresie rozwijał malarz tezy "historyzmu krytycznego"; zgodnie z faktami obarczał winą za rozbiory polski stan szlachecki, w szczególności zaś magnaterię. w okresie drugim ukazywał historyczne zasługi królów, rycerstwa i szlacheckich wodzów. nie zapomniał i wtedy o roli mieszczaństwa, o doli chłopa i jego udziale w walce o niepodległość. obrazował dzieje cywilizacji w polsce, podkreślał znaczenie uniwersytetu krakowskiego i humanizmu polskiego. wskrzeszał dnie chwały polski jagiellonów, ulegając w pewnej mierze podszeptom konserwy krakowskiej.
jednakże głównym motorem jego sztuki była intencja krzepienia serc wizją niepodległej polski, w czym przypominał go sienkiewicz.
poczynając od roku 1862, w którym pojawił się stańczyk rodziły się co kilka lat wielkie jak ściana obrazy historyczne, przeplatane tysiącami szkiców, mnóstwem kompozycji mniejszego formatu i portretów. z kolei ukazały się:

kazanie skargi, 1869

rejtan, 1866

unia lubelska, 1869

batory pod pskowem, 1872

kopernik, 1873

bitwa pod warną, 1873

iwan groźny na kremlu, 1874

bitwa pod grunwaldem, 1879

hołd pruski, 1882

sobieski pod wiedniem, 1883

wernyhora, 1884

dziewica orleańska, 1886

kościuszko pod racławicami, 1888

konstytucja 3 maja, 1891

Śluby jana kazimierza, 1893

w roku 1890 wykonał serię rysunków pt. poczet królów polskich, a w 1891 polichromię kościoła mariackiego w krakowie.

władysław Łokietek (1260-1333) koronowany na króla polski w roku 1320, zabiegając o połączenie rozbitego na dzielnice państwa prowadził z krzyżakami wojny przede wszystkim o odzyskanie utracone w roku 1308 pomorza. pomimo zwycięskiej bitwy pod płowcami w roku 1331, zmagania te nie dały oczekiwanych rezultatów.

władysław Łokietet zrywający układ z krzyżakami w brześciu kujawskim
muzeum narodowe w warszawie;
(82137 bajtów)

wśród portretów jana matejki specjalne miejsce zajmują wizerunki jego najbliższych. "portret córki beaty z kanarkiem" ujmuje bezpośredniością, niewymuszoną pozą młodej dziewczyny o rozpuszczonych włosach, która trzyma w dłoni kanarka i - jakby pokazując ptaszka widzowi - naturalnym ruchem zwraca głowę ku patrzącemu na obraz. w przeciwieństwie do innych portretów, w których malarz kładzie na uroczystą pozę portretowanego, podkreślając jeszcze akcesoriami stroju i otoczenia znaczenie i dostojeństwo modela, tu ujmuje matejko portret niemal jak fragment sceny rodzajowej.

w 1872 r. podczas podróży do konstantynopola, namalował matejko jeden z niewielu w swej twórczości pejzaży - widok bebeku koło konstantynopola, ujęty od strony bosforu. w tym niewielkim płótnie znalazła wyraz fascynacja nowym, egzotycznym pejzażem, odmiennością nie tylko architektury czy roślinności, ale nawet kolorytu nieba i wody. w oddaniu perspektywy powietrznej, odtworzeniu migotania światła na falującej wodzie obraz ten zajmuje wyjątkowe miejsce w całej twórczości artysty.

w 1872 r. jan matejko namalował w konstantynopolu pierwszą wersję tej kompozycji i ofiarował ją zamieszkałemu tam malarzowi polskiemu, stanisławowi chlebowskiemu (1835-1884), wówczas nadwornemu malarzowi sułtana tureckiego. po ośmiu latach wrócił matejko do namalowanej w konstantynopolu sceny orientalnej; nowa wersja obrazu wystawiona była pod tytułem "utopienie sułtanki w bosforze" w 1883 r., na wawelu, na wystawie prac malarza.