webart: gierymski maksymilian

gierymski, maksymilian (ur. 1846 warszawa, zm. 1874 bad reichenhall w bawarii)
maksymilian gierymski - starszy brat aleksandra gierymskiego - był jednym z najwybitniejszych malarzy polskich działających w drugiej połowie xix w., a jego twórczość, choć zamknięta wąskimi ramami czasu, zaważyła na dalszym rozwoju polskiego malarstwa. uczestnik powstania styczniowego, po krótkim okresie nauki w warszawskiej klasie rysunkowej wyjechał w 1867 r. na dalsze studia do monachium. już z końcem 1868 r. otworzył własną pracownię. z monachium jeździł do włoch, do meranu i bad reichenhall. głównym motywem obrazów artysty był pejzaż, traktowany jako samodzielny motyw malarski, lub jako tło do postaci. malował oddziały i patrole powstańców, przemierzających równinne krajobrazy mazowsza; malował sceny z małych polskich miasteczek. uznanie krytyki europejskiej przyniosły mu sceny z polowań z konnymi myśliwymi w rokokowych strojach. obrazy gierymskiego pozbawione warstwy anegdotycznej, ale pełne prawdy i harmonii, były wzorem dla współczesnych mu polskich malarzy realistów.

obraz ten, o niezwykłych w polskim malarstwie walorach kolorystycznych, wysmakowany w szarościach, błękitach i złocie, jest jednym z najbardziej polskich obrazów w całej naszej sztuce.
scena wyjęta z codzienności powstania styczniowego (1863) - patrol zasięgający języka od przechodnia- włóczęgi na polnej drodze - jest jak gdyby syntezą sytuacji polskiej w ogóle. zagubienie pośród piaszczystej, pustej okolicy, pełne niepewności czekanie odzewu na oddany wystrzał, szukanie swoich i wypytywanie o wroga, wszystko to nosi na sobie piętno jakiejś absurdalności, beznadziejnego kręcenia się w miejscu, niemożności wyjścia z zaklętego kręgu. jest to już nieomal nieświadoma akceptacja finału wesela stanisława wyspiańskiego.

obraz wymieniony był w literaturze także jako: huzarzy austriaccy na flankierach, huzarzy na forpoczcie, patrol ułanów austriackich, patrol honwedów węgierskich, husaren auf vorposten. wystawiony przez gierymskiego na międzynarodowej wystawie w wiedniu na przełomie 1869 i 1870 roku, został następnie zakupiony z funduszu cesarza franciszka józefa i był własnością arcyksiężnej gizeli bawarskiej. wystawiony w roku 1932 wraz z resztą jej zbiorów na licytacji w berlinie, nabyty przez warszawskiego antykwariusza a.gutnajera przeszedł następnie do polskich zbiorów prywatnych.

niosące pożogę i śmierć najazdy tatarów były przez wieki postrachem ludności zamieszkującej kresowe ziemie dawnej rzeczypospolitej. tatarskie hordy spustoszyły spory szmat polski w wieku xiii, dochodząc aż pod legnicę i zagrażając poważnie zachodniej europie. rycerstwo polskie brało później nie raz na nich odwet (m.in. pod wiśniowcem w roku 1514).